Gdynia przed Gdynią. Pradzieje miasta nad Bałtykiem
Gdynia kojarzy się przede wszystkim z portem, stoczniami i niezwykłym tempem rozwoju w okresie II Rzeczypospolitej. W 1926 roku otrzymała prawa miejskie i w ciągu zaledwie kilkunastu lat stała się jednym z najważniejszych ośrodków gospodarczych Polski.
Ale historia Gdyni nie zaczyna się w 1926 roku.
Zanim pojawiły się modernistyczne kamienice, portowe nabrzeża i wielkie statki, na tych terenach przez tysiące lat żyli ludzie. Polowali, łowili ryby, uprawiali ziemię, handlowali bursztynem i budowali swoje osady. Archeologia pozwala dziś zajrzeć w świat, który istniał tutaj na długo przed narodzinami współczesnego miasta.
Zapraszamy na film:
Gdynia przed Gdynią – krajobraz i początki osadnictwa
Zanim pojawił się człowiek, krajobraz dzisiejszej Gdyni przez miliony lat kształtowały procesy naturalne. Szczególne znaczenie miała epoka lodowcowa, która stworzyła charakterystyczną rzeźbę terenu.
Gdynia leży na dwóch wysoczyznach morenowych – Kępie Oksywskiej i Kępie Redłowskiej. Pomiędzy nimi rozciąga się Pradolina Kaszubska, w której znajduje się dzisiejsze centrum miasta.
Zmieniała się również linia brzegowa. Około 11 tysięcy lat temu obszar dzisiejszej Zatoki Puckiej był jeszcze lądem, a poziom morza był niższy niż obecnie. Około 5 tysięcy lat temu wybrzeże zaczęło przypominać to, które znamy dzisiaj.
Najstarsze ślady obecności człowieka na Pomorzu pochodzą sprzed około 11–10 tysięcy lat. Byli to między innymi łowcy reniferów. Początkowo warunki nie sprzyjały jednak trwałemu osadnictwu. Dopiero z czasem ludzie zaczęli coraz częściej osiedlać się w tym regionie.
Teren dzisiejszej Gdyni miał wiele zalet: dostęp do morza, rzek i strumieni, lasy pełne zwierzyny oraz dogodne warunki do zdobywania pożywienia.
Około 5 tysięcy lat temu linia brzegowa znajdowała się znacznie dalej niż obecnie. W niższych partiach rosły dęby, wiązy i lipy, natomiast wyżej dominowały lasy sosnowe i mieszane. Dawni mieszkańcy zakładali obozowiska w pobliżu wody. Pozostałością ich obecności są między innymi narzędzia krzemienne i odpady powstałe podczas ich produkcji.
Pierwsi ludzie pojawili się tutaj tysiące lat temu
Dawni mieszkańcy tych terenów budowali niewielkie szałasy z żerdzi, uszczelniane skórami. Wykorzystywali przede wszystkim krzemień, z którego wykonywano groty strzał, drapacze i inne narzędzia.
Archeolodzy znaleźli także kościane haczyki, harpuny oraz narzędzia wykonane z poroża jelenia. Są one świadectwem znaczenia polowań i rybołówstwa w życiu dawnych mieszkańców Pomorza.
Z czasem pojawiło się rolnictwo. Na terenie dzisiejszej Gdyni odkryto ślady osadnictwa neolitycznego. Znaleziska wskazują na hodowlę bydła i podstawową uprawę ziemi. W użyciu pojawiły się również naczynia gliniane.
Szczególnie interesujące są bursztynowe figurki przedstawiające kobiece postaci. Być może wiązały się z symboliką płodności.
W kolejnych stuleciach teren dzisiejszej Gdyni stawał się coraz ważniejszym miejscem osadnictwa. Współczesne badania archeologiczne prowadzone między innymi w Oksywiu, Wielkim Kacku czy Redłowie przynoszą kolejne znaleziska – kamienne siekiery, groty oszczepów i inne narzędzia.
Bursztyn i kultura rzucewska
Historia Gdyni bardzo mocno wiąże się z bursztynem, nazywanym „złotem północy”.
Już w VI i V wieku przed naszą erą wybrzeże dzisiejszej Gdyni było jednym z ważnych źródeł bursztynu. Surowiec ten trafiał daleko poza Pomorze, a region uczestniczył w szerokiej sieci kontaktów handlowych.
Szczególne znaczenie miała kultura rzucewska, rozwijająca się na Pomorzu w połowie III tysiąclecia przed naszą erą. Nazwę nadał jej archeolog Józef Kostrzewski po odkryciach w Rzucewie koło Pucka.
Ludność kultury rzucewskiej była silnie związana z morzem. Mieszkańcy łowili ryby, polowali na foki i budowali łodzie wydrążone z pni drzew. Wykorzystywali również zasoby lądu, zajmując się między innymi hodowlą bydła i owiec.
Byli także znakomitymi rzemieślnikami. Z bursztynu wykonywali korale, zawieszki i guziki, a wyroby z Pomorza trafiały na odległe tereny.
Od epoki brązu do kultury wielbarskiej
Około 1700 roku przed naszą erą Pomorze wkroczyło w epokę brązu. Pojawiły się nowe technologie, narzędzia, broń i ozdoby. Charakterystycznym elementem krajobrazu stały się również kurhany.
Jednym z ciekawszych znalezisk z Gdyni jest brązowa siekierka odkryta przy ulicy Tatrzańskiej. Jej obecność świadczy o kontaktach handlowych z kulturą unietycką rozwijającą się w Europie Środkowej.
W kolejnych epokach pojawiały się następne społeczności. Ślady kultury łużyckiej odnajdywano między innymi na Obłużu, Redłowie i Oksywiu. Rozwijały się również dalekosiężne kontakty handlowe – świadczą o tym między innymi szklane paciorki sprowadzane znad Morza Śródziemnego.
Archeologia pokazuje również świat dawnych wierzeń. Znaczenie miały siły natury – ogień, woda, pioruny czy deszcz. Szczególną rolę odgrywał jeleń, którego wizerunki pojawiają się na ceramice.
Kolejnym ważnym etapem była kultura oksywska. Na Oksywiu odkryto ponad 170 grobów, w których pochowano między innymi wojowników z mieczami i tarczami oraz kobiety wyposażone w charakterystyczne zapinki i narzędzia.
Część broni była celowo niszczona przed złożeniem do grobu. Był to zwyczaj wskazujący na kontakty mieszkańców Pomorza z innymi kulturami Europy.
Niestety, ogromna część tych zabytków zaginęła lub została zniszczona podczas II wojny światowej. Z oksywskiej nekropolii w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku zachowały się jedynie dwa ceramiczne naczynia.
Na terenie Gdyni obecna była również kultura wielbarska, której ludność zamieszkiwała te ziemie od I do III wieku naszej ery. Na cmentarzyskach odkrywano między innymi bogato zdobione fibule, bransolety i naszyjniki z brązu, srebra i złota.
W czasie II wojny światowej niemieckie władze próbowały wykorzystać związki kultury wielbarskiej z Gotami do celów ideologicznych, nadając Gdyni nazwę Gotenhafen – „Port Gotów”.
Oksywie i średniowieczne początki Gdyni
Najwięcej stanowisk archeologicznych na terenie dzisiejszej Gdyni pochodzi z XI i XII wieku. W tym okresie istniały osady między innymi na Oksywiu, Obłużu i w Wielkim Kacku.
Szczególne znaczenie miała Kępa Oksywska – miejsce trudniej dostępne, ale jednocześnie dogodne do obrony. Do dziś zachowały się fragmenty wałów obronnych dawnego grodu, choć nie wiemy dokładnie, jak wyglądała jego zabudowa ani kim byli jego mieszkańcy.
Archeolodzy wyróżniają kilka głównych obszarów osadniczych: Kępę Oksywską, okolice Potoku Chylońskiego oraz dolinę Kaczą.
Źródła pisane pojawiają się dopiero w średniowieczu. W 1212 roku po raz pierwszy wspomniano Oksywie, zapisane jako „Oxhoft”.
W 1253 roku pojawiła się natomiast pierwsza znana wzmianka o samej Gdyni – w dokumencie biskupa Wolimira zapisano nazwę „Gdinam”. Według przywołanej interpretacji nazwa ta pochodzi od starosłowiańskiego określenia związanego z terenem podmokłym.
Od średniowiecznej osady do nowoczesnej Gdyni
Jeszcze na początku XX wieku Gdynia była jedną z wielu niewielkich miejscowości regionu. W średniowiecznych dokumentach pojawiają się nazwy znane do dziś – Oksywie, Obłuże, Pogórze, Wielki Kack, Chylonia, Cisowa czy Redłowo. Są też nazwy miejscowości, które z czasem zniknęły z map: Kochowo, Bargi, Gogolewo, Niebudowo, Gradolewo czy Żbikowo.
W 1362 roku Winrich von Kniprode nadał Gdyni przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim. W dokumencie wymienieni zostali Maciej i jego siostrzeniec Piotr – pierwsi znani z imienia mieszkańcy Gdyni.
W 1379 roku Gdynia otrzymała pierwszy znany przywilej rybacki. Pokazuje to, jak ważne dla mieszkańców były morze i rybołówstwo. Kilka lat później, w 1382 roku, Jan z Rusocina przekazał Gdynię zakonnikom.
Dopiero wiele stuleci później Gdynia miała przejść największą przemianę w swojej historii. W 1926 roku otrzymała prawa miejskie, rozpoczynając zupełnie nowy rozdział – budowę nowoczesnego miasta i jednego z najważniejszych portów nad Bałtykiem.
Historia, która zaczęła się tysiące lat wcześniej
Gdynia nie narodziła się w 1926 roku. Wtedy narodziła się Gdynia jako nowoczesne miasto. Jej historia jest jednak znacznie starsza. Na terenach dzisiejszych dzielnic przez tysiące lat żyli łowcy, rybacy, rolnicy, rzemieślnicy i kupcy. Powstawały osady, zmieniały się kultury, rozwijały szlaki handlowe, a bursztyn z pomorskiego wybrzeża trafiał w odległe zakątki Europy.
Oksywie, Obłuże, Redłowo, Wielki Kack, Chylonia czy dolina Kaczej to nie tylko współczesne części miasta. To miejsca, w których kolejne pokolenia pozostawiły ślady swojej obecności. Pod ulicami współczesnej Gdyni wciąż kryje się historia znacznie starsza niż samo miasto.
Po obejrzeniu filmu nie zapomnij o jego polubieniu i o subskrypcji naszego kanału. Możesz nas również wesprzeć przez patronite.pl czy zakup wirtualnej kawy.
