Gdańsk Rudniki – historia dzielnicy
Gdańsk kojarzy się przede wszystkim z Długim Targiem, Żurawiem, Stocznią Gdańską i historią Solidarności. Niewielu mieszkańców i turystów zagląda jednak do Rudnik – jednej z największych powierzchniowo, a jednocześnie najmniej zaludnionych dzielnic miasta. Tymczasem historia Rudnik sięga setek lat wstecz i jest nierozerwalnie związana z Wisłą, Żuławami oraz rozwojem Gdańska.
Zapraszamy na film:
Zanim powstały Rudniki
Przez stulecia obszar dzisiejszych Rudnik stanowiły podmokłe tereny żuławskie. Wisła nanosiła tutaj muł, piasek i osady, tworząc żyzne, ale trudne do zagospodarowania grunty. Dawniej miejsce to nosiło nazwę Bürgerwiesen, czyli Łąki Mieszczańskie lub Łąki Magistrackie. Gdańszczanie wypasali tu bydło i konie, a teren pełnił funkcję gospodarczego zaplecza miasta.
Życie mieszkańców od zawsze wyznaczała woda. Sieć kanałów, wałów i urządzeń melioracyjnych była niezbędna do utrzymania tych ziem w stanie umożliwiającym osadnictwo. Przez wieki krajobraz pozostawał podobny – niski horyzont, wały przeciwpowodziowe, kanały i rzeka.
Gęsia Karczma i dawne szlaki
Przez dzisiejsze Rudniki przebiegała niegdyś ważna droga znana jako Sandweg, czyli Piaszczysta Droga. Później funkcjonowała pod nazwą Miałki Szlak. Wzdłuż niej powstawały miejsca postoju dla podróżnych i kupców.
Najbardziej znanym była Gęsia Karczma (Ganskrug), położona przy przeprawie przez Wisłę. To tutaj zatrzymywali się kupcy, podróżni, a nawet królowie i władcy. Bywali tu między innymi Jan III Sobieski, Marysieńka oraz car Piotr I. Karczma była ważnym punktem na drodze prowadzącej na Mierzeję Wiślaną i Żuławy.
Niedaleko funkcjonował także przystanek kolei wąskotorowej Bahnhof Strohdeich, czyli Słomiana Grobla. Dziś niewielu mieszkańców kojarzy tę nazwę, jednak przez wiele lat była ona ważnym elementem lokalnego krajobrazu komunikacyjnego.
Po wybudowaniu Mostu Siennickiego w 1912 roku znaczenie przeprawy stopniowo zanikło, a po dawnym ruchliwym miejscu pozostały jedynie nazwy i historyczne wspomnienia.
Płonia Mała i Płonia Wielka
Na terenie dzisiejszych Rudnik znajdowały się wsie Płonia Mała i Płonia Wielka. Były to typowe osady żuławskie, których mieszkańcy żyli w ciągłej zależności od rzeki oraz systemu przeciwpowodziowego.
W nocy z 11 na 12 kwietnia 1829 roku doszło do największej powodzi w nowożytnej historii Gdańska. Wisła przerwała wał, a woda zalała okoliczne tereny na głębokość przekraczającą cztery metry. Domy, pola i drogi znalazły się pod wodą. Mimo ogromnych strat mieszkańcy odbudowali swoje gospodarstwa, a życie wróciło do normalności.
W XIX wieku funkcjonowały tutaj wiatraki służące nie tylko do mielenia zboża, ale również do odwadniania terenów. Istniały karczmy, kuźnie i cegielnie. Był to świat ludzi żyjących obok wody i stale dostosowujących się do jej kaprysów.
Na Martwej Wiśle istniała również Kępa Krakowiecka – niewielka wyspa związana z przemysłem drzewnym. Działały tu tartaki i składy drewna spławianego z głębi kraju. Dziś po wyspie nie pozostał niemal żaden ślad.
Forty i obrona ujścia Wisły
Po powstaniu Wisły Śmiałej w XIX wieku konieczne stało się zabezpieczenie nowego ujścia rzeki. W rejonie Płoni Wielkiej powstał fort Neufähr, znany dziś jako Fort Płoni Wielkiej.
Był to element systemu obronnego Gdańska wyposażony w artylerię, fosę i most zwodzony. Jego zadaniem była kontrola podejścia od strony Żuław i ochrona okolic nowego ujścia Wisły.
Fort odegrał istotną rolę także pod koniec II wojny światowej. Wiosną 1945 roku, blokując natarcie Armii Czerwonej, umożliwił ewakuację dziesiątek tysięcy mieszkańców i uchodźców z Gdańska na Wyspę Sobieszewską.
Na zachodnim krańcu Płoni Małej znajdowała się również Reduta Płońska, dawniej Rückfort. Przez stulecia pełniła funkcję strażnicy wałowej, punktu kontroli i elementu systemu ochrony przeciwpowodziowej.
Osiedle Daheim – początki współczesnych Rudnik
W latach trzydziestych XX wieku Rudniki zaczęły nabierać bardziej miejskiego charakteru. Już w 1926 roku rozpoczęto zabudowę przy Miałkim Szlaku. Kilka lat później, w 1936 roku, powstało osiedle Daheim, składające się z około 140 mieszkań przeznaczonych dla mniej zamożnych mieszkańców Gdańska.
Do dziś można zobaczyć charakterystyczne parterowe domy przy ulicach Tarniny, Sitowie czy Rzęsnej. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych śladów przedwojennej zabudowy dzielnicy.
Wojna i tajemnicza wieża
Podczas walk o Gdańsk w 1945 roku ważną rolę odegrała żelbetowa wieża stojąca w pobliżu dawnego składu drewna firmy Bergford. Najprawdopodobniej była ona wcześniej silosem trocinowym obsługującym przemysł drzewny.
W marcu 1945 roku Niemcy wykorzystali ją jako punkt obserwacyjny artylerii ostrzeliwującej okolice Mostu Siennickiego. Ślady po pociskach widoczne są na konstrukcji do dziś.
W tym samym czasie wycofujące się wojska niemieckie wysadziły część przepompowni i wałów przeciwpowodziowych. Zalane zostały rozległe obszary Rudnik, Płoni i Olszynki. Osuszanie tych terenów trwało jeszcze przez kilka lat po zakończeniu wojny.
Po wojnie wieża przez długi czas pozostawała zagadką. Dziś znana jest jako Wieża Bartosa i stanowi jeden z najbardziej charakterystycznych obiektów tej części Gdańska.
Powojenna historia Rudnik
Po 1945 roku Gdańsk musiał zostać odbudowany nie tylko fizycznie, ale również administracyjnie. Zmieniano nazwy miejscowości, ulic i dzielnic. Ostatecznie utrwaliła się nazwa Rudniki, która funkcjonuje do dziś.
Do opuszczonych domów przybywali nowi mieszkańcy – często przesiedleńcy z dawnych Kresów Wschodnich. To oni tworzyli nową społeczność dzielnicy i budowali jej powojenną tożsamość.
Ciekawostką pozostaje również historia Siennej Grobli. Niewielu mieszkańców zdaje sobie sprawę, że pod tą nazwą kryją się historycznie trzy różne obszary, które przez lata rozwijały się niezależnie od siebie.
Rafineria Gdańska zmienia krajobraz
Największa przemiana nastąpiła w drugiej połowie XX wieku wraz z budową Rafinerii Gdańskiej na terenach dawnej Płoni Małej.
Dawne pola, łąki i fragmenty historycznych osad ustąpiły miejsca instalacjom przemysłowym. To właśnie wtedy ostatecznie zniknęła Kępa Krakowiecka, a krajobraz tej części miasta został całkowicie przekształcony.
Dla wielu mieszkańców Gdańska Rudniki zaczęły być kojarzone przede wszystkim z przemysłem, zbiornikami paliwowymi i kominami widocznymi z okolicznych mostów. Jednak historia tej dzielnicy jest znacznie starsza niż sama rafineria.
Rudniki dziś
Współczesne Rudniki pozostają miejscem wyjątkowym na mapie Gdańska. Obok zakładów przemysłowych i infrastruktury portowej wciąż można znaleźć ślady dawnego krajobrazu Żuław – kanały, wały przeciwpowodziowe, pola oraz przedwojenne domy.
W latach 2010–2012 przez dzielnicę poprowadzono nową arterię komunikacyjną łączącą port z obwodnicą południową Gdańska. Inwestycja zmieniła układ przestrzenny dzielnicy, ale nie zatarła jej historii.
Rudniki nie trafiają na pocztówki i rzadko pojawiają się w przewodnikach turystycznych. Mimo to ich dzieje pokazują, jak rozwijał się Gdańsk i jak przez stulecia mieszkańcy walczyli tutaj z żywiołem wody.
To historia ziemi, którą trzeba było stale zdobywać. Historia ludzi żyjących pomiędzy rzeką, wałami i kanałami. Historia mniej znanej, ale niezwykle ważnej części Gdańska.
Galeria z premiery filmu o Rudnikach
Po obejrzeniu filmu nie zapomnij o jego polubieniu i o subskrypcji naszego kanału. Możesz nas również wesprzeć przez patronite.pl czy zakup wirtualnej kawy lub prawdziwego kubka.
